भारतको एयरोस्पेस उडान : नेपालका लागि अवसर कि नयाँ निर्भरता ?

काठमाडौं । दक्षिण एसियाको आर्थिक संरचनामा एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन विस्तारै देखिन थालेको छ । भारत अब विमान, हेलिकोप्टर र रक्षा उपकरणको ठूलो बजार मात्र रहन चाहँदैन । ऊ उत्पादन, प्रविधि, आपूर्ति शृंखला, मर्मतसम्भार र प्राविधिक जनशक्तिसहितको एयरोस्पेस इकोसिस्टम निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ ।

टाटा–एयरबसको सहकार्य यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण हो । गुजरातको वडोदरामा ऋद्दढछ सैन्य परिवहन विमानको अन्तिम एसेम्बली लाइन स्थापना भइसकेको छ । त्यसैगरी कर्नाटकमा Airbus H125 हेलिकोप्टरको निजी क्षेत्रबाट हुने उत्पादन सुरु गर्ने संरचना तयार भएको छ ।

तर यसको महत्व कति विमान वा हेलिकोप्टर बन्छन् भन्ने संख्यामा मात्र छैन । वास्तविक प्रश्न हो—भारतले विदेशी प्रविधिलाई कति हदसम्म आफ्नै औद्योगिक क्षमता, आपूर्ति शृंखला र प्राविधिक ज्ञानमा रूपान्तरण गर्न सक्छ रु यही प्रश्नले भारतको एयरोस्पेस उडानलाई दक्षिण एसियाका लागि महत्वपूर्ण बनाउँछ ।

प्रमाणका केही मुख्य तथ्य

भारतमा भइरहेको परिवर्तनको आकार देखाउने केही तथ्य पर्याप्त छन् । ऋद्दढछ कार्यक्रमअन्तर्गत भारतीय वायुसेनाका लागि ५६ विमानमध्ये ४० वटा भारतमै टाटा एडभान्स्ड सिस्टम्ससँगको सहकार्यमा उत्पादन/एसेम्बली हुनेछन् । कार्यक्रममा करिब १३ हजार डिटेल पाट्र्सको भारतीय उत्पादन र दर्जनौँ स्थानीय आपूर्तिकर्ताको सहभागिता छ ।

फेब्रुअरी २०२६ मा टाटा–एयरबसले ज्ज्ञद्दछ हेलिकोप्टरका लागि भारतको पहिलो निजी क्षेत्रको हेलिकोप्टर अन्तिम एसेम्बली लाइन सुरु गरेको घोषणा गर्‍यो । पहिलो ‘मेड इन इन्डिया’ H125 सन् २०२७ को सुरुतिर आउने अपेक्षा गरिएको छ ।

त्यसैगरी, भारतको रक्षा उत्पादन आर्थिक वर्ष २०२५–२६ मा १.७८ लाख करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेको र रक्षा निर्यात ३८,४२४ करोड पुगेको भारतीय रक्षा मन्त्रालयले जनाएको छ ।

तर यी तथ्यांक आफैँमा निष्कर्ष होइनन् । तिनीहरूले एउटा ठूलो औद्योगिक परिवर्तनतर्फ संकेत गर्छन् ।

एसेम्बली लाइनभन्दा ठूलो कुरा

विमान उत्पादनमा अन्तिम एसेम्बली सबैभन्दा देखिने काम हो । तर सबैभन्दा ठूलो आर्थिक मूल्य त्यहीँ सिर्जना हुन्छ भन्ने छैन । विमानको डिजाइन, इन्जिनियरिङ, सामग्री, एभियोनिक्स, सफ्टवेयर, परीक्षण, प्रमाणीकरण, मर्मतसम्भार र स्पेयर पाट्र्सको व्यवस्थापनमा ठूलो मूल्य सिर्जना हुन्छ ।

त्यसैले भारतका लागि C295 को अर्थ ४० वटा विमान भारतमा जोडिनु मात्र होइन । महत्वपूर्ण कुरा भनेको त्यससँगै कति भारतीय कम्पनी उत्पादन शृंखलामा प्रवेश गर्छन्, कति इन्जिनियरले नयाँ प्रविधि सिक्छन् र कति प्राविधिक क्षमता भविष्यका परियोजनामा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने हो ।

यही कारण विदेशी कम्पनीसँगको सहकार्यलाई भारतले केवल खरिद सम्झौताका रूपमा होइन, प्रविधि हस्तान्तरण र औद्योगिक क्षमता निर्माणको माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न खोजेको देखिन्छ ।

यदि यो प्रक्रिया सफल भयो भने आज विदेशी प्रविधिमा आधारित उत्पादन भोलि भारतीय डिजाइन, भारतीय आपूर्तिकर्ता र भारतीय इन्जिनियरिङ क्षमतामा विस्तार हुन सक्छ ।

अर्थात्, लक्ष्य एउटा विमान बनाउनु होइनस विमान बनाउन सक्ने उद्योग बनाउनु हो । रक्षा उद्योगको अर्थ सुरक्षा मात्र होइन

भारतको रक्षा उत्पादन विस्तारलाई सैन्य क्षमतासँग मात्र जोडेर हेर्दा यसको आर्थिक पक्ष छुट्छ । आधुनिक रक्षा उद्योगमा प्रयोग हुने सेन्सर, इलेक्ट्रोनिक्स, रोबोटिक्स, सफ्टवेयर, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उन्नत सामग्री र सटीक मेसिनिङजस्ता प्रविधिले नागरिक अर्थतन्त्रमा पनि उपयोग पाउन सक्छन् । यसले रक्षा उद्योगलाई एउटा प्रकारको औद्योगिक ‘इन्जिन’ बनाउँछ ।

सरकारले ठूलो खरिद गर्छ । त्यसले निजी कम्पनीलाई बजारको सुनिश्चितता दिन्छ । निजी कम्पनीले उत्पादन क्षमता विस्तार गर्छ । त्यसपछि आपूर्तिकर्ता, स्टार्टअप र प्राविधिक जनशक्ति थपिन्छन् । अन्ततः घरेलु बजारभन्दा बाहिर निर्यातको सम्भावना सिर्जना हुन्छ । भारतमा अहिले देखिन थालेको परिवर्तन यही चक्रसँग जोडिएको छ ।

यसमा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष निजी क्षेत्रको प्रवेश हो । सरकारी रक्षा उद्योगको प्रभुत्व कायम रहे पनि निजी कम्पनीको भूमिका विस्तार हुनु भनेको पूँजी, प्रविधि र व्यवस्थापनको नयाँ संयोजन बन्नु हो ।

भारत–चीन कोण : एउटा पृष्ठभूमि, सम्पूर्ण कथा होइन

भारतको रक्षा र एयरोस्पेस क्षमताको विस्तारलाई चीनसँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको पृष्ठभूमिबाट अलग गर्न सकिँदैन । तर भारतको औद्योगिक अभियानलाई चीनकेन्द्रित परियोजनाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । भारतसँग आफ्नै विशाल नागरिक बजार छ ।

ठूलो बजारले विदेशी विमान निर्माता र प्रविधि कम्पनीलाई भारतमा उत्पादन आधार बनाउने आर्थिक कारण दिन्छ । उत्पादन सुरु भएपछि स्थानीय आपूर्तिकर्ता बढ्छन् । आपूर्ति शृंखला गहिरिएपछि उत्पादनको लागत र समय व्यवस्थापन सुधारिन सक्छ । त्यसपछि निर्यातको सम्भावना पनि बढ्छ ।

यसरी बजार → उत्पादन → आपूर्ति शृंखला → प्रविधि → निर्यात को चक्र बन्न सक्छ । भारतको वास्तविक औद्योगिक अवसर यही हो । चीनसँग प्रतिस्पर्धा यसको एउटा रणनीतिक पृष्ठभूमि हुन सक्छस तर घरेलु बजार र आर्थिक रूपान्तरण यसको आफ्नै बलियो कारण हो ।

भू–अर्थतन्त्रमा यसको अर्थ

आजको शक्ति केवल सेनाको आकार वा अर्थतन्त्रको कुल आकारले निर्धारण हुँदैन । कुन देशले कुन प्रविधि उत्पादन गर्न सक्छ रु कुन देश विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा कति गहिरोसँग जोडिएको छ रु कुन देशसँग दक्ष इन्जिनियर र प्राविधिक जनशक्ति छ रु कुन देशले आफ्नो उत्पादन विश्व बजारमा बेच्न सक्छ रु यी प्रश्नहरू पनि राष्ट्रिय शक्तिका आधार हुन् । भारतको एयरोस्पेस विस्तारलाई यही दृष्टिले हेर्नुपर्छ ।

यदि भारतले विमान उत्पादनसँगै पार्टपुर्जा, एभियोनिक्स, सफ्टवेयर, MRO, डिजाइन र प्राविधिक सेवामा क्षमता विस्तार गर्छ भने उसको औद्योगिक प्रभाव एसेम्बली कारखानाको सीमाभन्दा बाहिर जान्छ । त्यसको असर दक्षिण एसियाको आर्थिक सम्बन्धमा पनि पर्न सक्छ ।

नेपालको अवसर कहाँ छ ?

यही परिवर्तन नेपालको लागि महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपालले भारतको जस्तो ठूलो विमान उत्पादन उद्योग निर्माण गर्ने प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन । त्यसको आवश्यकता पनि छैन । नेपालका लागि उचित प्रश्न हो—भारतले बनाउने ठूलो मूल्य शृंखलामा हामी कहाँ प्रवेश गर्न सक्छौँ ? यसको उत्तर उत्पादनको सबैभन्दा ठूलो भागमा होइन, विशेषीकृत सेवामा हुन सक्छ । MRO त्यसको पहिलो क्षेत्र हो ।

नेपालमा सञ्चालन हुने विमान र हेलिकोप्टरको मर्मतसम्भार, स्पेयर पाट्र्स व्यवस्थापन, प्राविधिक परीक्षण र सम्बन्धित सेवाको केही हिस्सा नेपालमै विकास गर्न सकिन्छ । यसले दुईवटा फाइदा दिन्छ—विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रम केही घटाउन सक्छ र प्राविधिक जनशक्ति निर्माण गर्न सक्छ । त्यसपछि आउँछ पर्वतीय एभिएसन ।

नेपालको हिमाली भूगोल आफैँमा चुनौती हो । तर यही चुनौतीलाई विशेषज्ञतामा बदल्न सकिन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा हेलिकोप्टर सञ्चालन, उद्धार, मेडिकल इभ्याकुएसन, पर्यटन उड्डयन र दुर्गम क्षेत्रमा हवाई सेवा नेपालले क्षेत्रीय विशेषज्ञताको रूपमा विकास गर्न सक्छ ।

भारतमा ज्ज्ञद्दछ जस्ता हेलिकोप्टरको उत्पादन बढ्नु यसका लागि एउटा सम्भावित क्षेत्रीय बजार पनि हो । तर नेपालले केवल हेलिकोप्टर खरिद गरेर फाइदा लिने होइन । तालिम, मर्मत, उद्धार प्रविधि, सुरक्षा प्रणाली र प्राविधिक सेवामा आफ्नै क्षमता निर्माण गर्न सके त्यसको आर्थिक मूल्य धेरै ठूलो हुन सक्छ ।

भारतको विमान, नेपालको सेवा

भविष्यमा दक्षिण एसियाको एभिएसन सम्बन्धलाई केवल ‘कुन देशले कुन विमान किन्यो’ भन्ने दृष्टिले हेर्नु पर्याप्त हुनेछैन । एक देशमा विमान बन्ला, अर्को देशले त्यसका पाट्र्स आपूर्ति गर्ला । तेस्रो देशले मर्मतसम्भार गर्ला । अर्को देशले तालिम र डिजिटल सेवा प्रदान गर्ला । यस्तो क्षेत्रीय मूल्य शृंखला बन्यो भने साना अर्थतन्त्रले पनि ठूलो औद्योगिक प्रणालीबाट फाइदा लिन सक्छन् । नेपालका लागि यही मोडल बढी व्यावहारिक छ । भारतमा उत्पादनको स्केलसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा नेपालले विशेषीकृत, उच्च मूल्य र ज्ञानमा आधारित सेवा विकास गर्न सक्छ ।

यसमा एभिएसन तालिम,MRO, ड्रोन सेवा, डिजिटल एभिएसन, पर्वतीय उद्धार, एभिएसन पर्यटन र स्पेयर पाट्र्स लजिस्टिक्स जोडिन सक्छन् ।

कनेक्टिभिटीको अवसर, तर स्वचालित लाभ होइन

भारतको नागरिक उड्डयन बजार विस्तार हुँदा नेपालले क्षेत्रीय हवाई सम्पर्कको अवसर पाउन सक्छ । तर ठूलो भारतीय बजार आफैँ नेपालका लागि आर्थिक लाभमा परिणत हुँदैन । नेपालका विमानस्थल, हवाई सुरक्षा, रुट व्यवस्थापन, पर्यटन पूर्वाधार, विमानस्थलको सञ्चालन क्षमता र नियामकीय वातावरण पनि प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ । यसैले भारतमा विमानको संख्या बढ्दै जानु नेपालका लागि अवसर हो, तर त्यो अवसर कब्जा गर्ने क्षमता नेपालमै निर्माण गर्नुपर्छ । यही ठाउँमा नीति महत्वपूर्ण हुन्छ ।

नेपालले एभिएसनलाई केवल यातायात मन्त्रालयको विषयका रूपमा होइन, पर्यटन, उद्योग, सीप विकास, डिजिटल अर्थतन्त्र र वैदेशिक व्यापारसँग जोडिएको क्षेत्रका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

चीनसँगको सम्बन्धमा पनि यही दृष्टिकोण

नेपालको आर्थिक भविष्य भारतसँग मात्र जोडिएको छैन । उत्तरमा चीन र दक्षिणमा भारत रहेका कारण नेपालसँग दुई फरक आर्थिक र भौगोलिक पहुँच छन् । दुवैसँग सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धात्मक शून्य–योग दृष्टिले हेर्नुभन्दा आफ्नो आर्थिक क्षमता बढाउने दृष्टिले हेर्नु नेपालको हितमा हुन्छ । भारतको एयरोस्पेस उद्योगसँग जोडिँदा पनि यही सिद्धान्त लागू हुन्छ ।

नेपालले भारतबाट प्रविधि, बजार र औद्योगिक आपूर्ति शृंखलामा पहुँच खोज्न सक्छ । त्यस्तै, चीनसँग पूर्वाधार, व्यापार, प्रविधि र उत्तरी कनेक्टिभिटीका सम्भावना विकास गर्न सक्छ । मुख्य कुरा कुनै एक पक्षमा निर्भर हुने होइन । नेपालको शक्ति आफ्नै आर्थिक क्षमता बढाउनुमा छ ।

अब नेपालले के सिक्ने ?

भारतको अनुभवबाट नेपालले सबैभन्दा ठूलो पाठ ‘ठूला कारखाना खोल्ने’ होइन, क्षमता निर्माण गर्ने लिन सक्छ । विदेशी कम्पनी ल्याउनु पहिलो चरण हो । त्यसपछि स्थानीय आपूर्तिकर्ता विकास गर्नुपर्छ । त्यसपछि प्राविधिक जनशक्ति तयार गर्नुपर्छ । त्यसपछि प्रमाणीकरण, अनुसन्धान र डिजाइन क्षमता बढाउनुपर्छ । अन्ततः आफ्नै उत्पादन वा सेवा विश्व बजारमा बेच्न सक्ने अवस्था बनाउनुपर्छ । नेपालले यही मोडल आफ्नो आकारअनुसार अपनाउन सक्छ ।

ऊर्जा, डिजिटल सेवा, पर्यटन र प्राविधिक जनशक्तिसँग एभिएसनलाई जोड्न सकियो भने नेपालको सानो बजार पनि क्षेत्रीय सेवाको आधार बन्न सक्छ ।

दर्शक होइन, सहभागी

भारतको एयरोस्पेस उडानले नेपाललाई दुई विकल्प देखाउँछ । पहिलो—भारतमा बनेका विमान, हेलिकोप्टर र उपकरण खरिद गर्ने बजार बन्ने । दोस्रो—त्यही क्षेत्रीय औद्योगिक विस्तारसँग जोडिएर केही उच्च मूल्यका सेवा, सीप र प्रविधिको केन्द्र बन्ने । दोस्रो बाटो त्यति सजिलो छैन । तर सम्भावना त्यहीँ छ । नेपालले भारतसँग विमान उत्पादनमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने होइन । उसले भारतको विशाल औद्योगिक प्रणालीमा आफ्नो विशेषीकृत स्थान खोज्नु उत्तम हुनेछ । भारतले अहिले विमान बनाउने क्षमता मात्र विस्तार गरिरहेको छैनस उसले विमानसँग जोडिएको ज्ञान, आपूर्ति शृंखला, इन्जिनियरिङ र सेवा बजार निर्माण गरिरहेको छ । नेपालको चुनौती यही हो—त्यो विस्तारलाई बाहिरबाट हेर्ने कि त्यसको कुनै मूल्य शृंखलामा सहभागी हुने रु

अन्ततः प्रश्न भारतले कति विमान बनाउँछ भन्ने मात्र होइन । भारतले बनाउँदै गरेको नयाँ एयरोस्पेस अर्थतन्त्रमा नेपालले आफ्नो हिस्सा कसरी सिर्जना गर्छ—प्रश्न यही हो ।