विश्व व्यापारमा बदलिँदो रणनीतिक साझेदारी र समीकरण

काठमाडौं । विश्व व्यापारको पुरानो ढाँचा अहिले तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ । यसअघि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा मुख्यतः भन्सार दर, उत्पादन लागत र उपभोक्ताको मागले प्रभाव पार्ने गथ्र्यो । तर पछिल्लो समय देशहरूबीचको भूराजनीतिक सम्बन्ध र रणनीतिक साझेदारीले पनि कुन देशबाट सामान किन्ने, कहाँ लगानी गर्ने र आपूर्ति शृंखला कहाँ निर्माण गर्ने भन्ने निर्णयमा ठूलो भूमिका खेल्न थालेका छन् ।
यस परिवर्तनसँगै विश्व व्यापारको वातावरण थप जटिल बन्दै गएको छ । सरकारहरूले आर्थिक दक्षतासँगै राष्ट्रिय सुरक्षा, आपूर्ति शृंखलाको स्थायित्व र दीर्घकालीन रणनीतिक हितलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न थालेका छन् ।
विश्व व्यापार संगठन (डब्लूटीओ) को २०२६ को विश्व व्यापार प्रतिवेदनले पनि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रणाली महत्वपूर्ण मोडमा पुगेको उल्लेख गरेको छ । भूराजनीतिक तनाव, बदलिँदो आर्थिक शक्ति, प्रविधिको विकास तथा आपूर्ति शृंखलासम्बन्धी चुनौतीले लामो समयदेखि कायम बहुपक्षीय व्यापार प्रणालीमाथि दबाब बढाइरहेको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ ।
रणनीतिक व्यापार साझेदारीको विस्तार
विश्वका विभिन्न देशले आफूलाई रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण लाग्ने मुलुकसँग आर्थिक सम्बन्ध थप मजबुत बनाउन थालेका छन् ।
युरोपेली संघले एसिया लगायतका क्षेत्रमा नयाँ व्यापार साझेदारी विस्तार गर्ने प्रयास गरिरहेको छ । फिलिपिन्ससँग प्रस्तावित स्वतन्त्र व्यापार सम्झौताको प्रगति पनि आपूर्ति शृंखला विविधीकरण तथा व्यापार र लगानीका अवसर विस्तार गर्ने यही प्रयासको एउटा हिस्सा हो ।
अर्कोतर्फ, चीनले एसिया, अफ्रिका, मध्यपूर्व र युरोपसँग व्यापक आर्थिक सम्बन्ध कायम राखेको छ । अमेरिका पनि आफ्ना सहयोगी तथा साझेदार मुलुकसँग रणनीतिक आर्थिक सम्बन्धमा सक्रिय छ ।
यसले भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार एउटै विश्वव्यापी प्रणालीमा मात्र निर्भर रहनेभन्दा पनि विभिन्न रणनीतिक साझेदारी र व्यापारिक सञ्जालमा आधारित हुने सम्भावना देखाएको छ ।
अमेरिका–चीन सम्बन्ध अझै महत्वपूर्ण
विश्व व्यापारमा अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्धको प्रभाव निकै ठूलो छ । दुई देशबीच रणनीतिक प्रतिस्पर्धा जारी रहे पनि व्यापार, कृषि उत्पादनको खरिद, प्रविधि र लगानीजस्ता विषयमा संवाद र वार्ता पनि चलिरहेका छन् ।
यसले आधुनिक विश्व अर्थतन्त्रको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ, देशहरू भूराजनीतिक रूपमा प्रतिस्पर्धी भए पनि उनीहरूबीच ठूलो व्यापारिक निर्भरता कायम रहन सक्छ ।
यस्तो अवस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृंखलामा निर्भर व्यवसायका लागि अवसरसँगै अनिश्चितता पनि बढाउँछ ।
आपूर्ति शृंखलाको सुरक्षा अब भूराजनीतिक विषय
केही वर्षअघिसम्म कम्पनीहरूको मुख्य प्रश्न हुन्थ्यो, कुन ठाउँमा सबैभन्दा कम लागतमा उत्पादन गर्न सकिन्छ ? तर अहिले प्रश्न फेरिएको छ । यदि कुनै महत्वपूर्ण वस्तुको आपूर्ति अचानक रोकियो भने के हुन्छ ? कोभिड–१९ महामारी, विभिन्न भूराजनीतिक द्वन्द्व तथा रणनीतिक प्रविधि र कच्चा पदार्थमाथिका प्रतिबन्धले अत्यधिक केन्द्रित आपूर्ति शृंखलाको जोखिम उजागर गरेका छन् । यही कारण विभिन्न देशले सेमिकन्डक्टर, ऊर्जा, खनिज, कृषि उत्पादन तथा उन्नत प्रविधिजस्ता महत्वपूर्ण वस्तुका लागि एउटै स्रोतमा निर्भरता घटाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।
अफ्रिकाको बढ्दो रणनीतिक महत्व
विश्व व्यापारमा भइरहेको यो परिवर्तनले अफ्रिकाका लागि पनि नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ । अफ्रिकामा ऊर्जा, पूर्वाधार र प्रविधि विकासका लागि आवश्यक महत्वपूर्ण खनिज तथा प्राकृतिक स्रोतको ठूलो भण्डार छ । साथै, त्यहाँको उपभोक्ता बजार विस्तार हुँदै गएको छ र पूर्वाधार तथा लगानीका लागि महादेशको आकर्षण पनि बढिरहेको छ ।
यसले अफ्रिकी मुलुकलाई एउटै ठूलो आर्थिक शक्तिमा मात्र निर्भर नभई विभिन्न विश्व आर्थिक शक्तिसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने अवसर दिएको छ ।  तर यससँगै चुनौती पनि थपिएका छन् । अहिले कुनै अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारलाई केवल व्यापारिक सम्झौताका रूपमा हेर्न पर्याप्त नहुन सक्छ । प्रतिबन्ध, सम्बन्धित देशको जोखिम, बैंकिङ सम्बन्ध, वास्तविक स्वामित्व, वस्तुको उत्पत्ति, निर्यात नियन्त्रण तथा भूराजनीतिक जोखिमजस्ता विषय पनि कारोबारको हिस्सा बन्न थालेका छन् ।
व्यापार वित्तमा पनि बढ्दैछ जोखिमको मूल्यांकन
विश्व व्यापारको बदलिँदो भूराजनीतिक वातावरणले बैंक तथा व्यापार वित्त प्रदायक संस्थालाई समेत प्रभावित गरिरहेको छ । बैंकहरूले अब कुनै कारोबार आर्थिक रूपमा सम्भव छ कि छैन भन्ने मात्र हेरेर पुग्दैन । कारोबारमा संलग्न देश, साझेदार संस्था, कारोबार भइरहेको वस्तु, रकमको स्रोत तथा गन्तव्य र लागू हुने प्रतिबन्ध तथा नियामकीय व्यवस्थाको समेत मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ ।
यसका कारण आयातकर्ता तथा निर्यातकर्ताका लागि सही कागजात र नियामकीय अनुपालनको महत्व अझ बढेको छ । लेटर अफ क्रेडिट, बैंक ग्यारेन्टी लगायतका व्यापार वित्तका साधनले भूराजनीतिक वा कारोबार साझेदारसम्बन्धी जोखिम पूर्ण रूपमा हटाउँदैनन् । यस्ता साधनको प्रभावकारिता सम्बन्धित बैंकको विश्वसनीयता, कारोबारको प्रकृति, संलग्न देश तथा लागू बैंकिङ र नियामकीय व्यवस्थामा निर्भर गर्छ ।
विश्व व्यापार पूर्ण रूपमा छुट्टाछुट्टै समूहमा विभाजित भएको छैन । रणनीतिक साझेदारी र भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा बढे पनि विश्व व्यापार पूर्ण रूपमा अलग–अलग समूहमा विभाजित भइसकेको अवस्था भने छैन ।
डब्लूटीओका अनुसार विश्वको करिब ७२ प्रतिशत वस्तु व्यापार अझै पनि `मस्ट फेभर्ड नेसन´ अर्थात् सामान्य बहुपक्षीय व्यापारका सर्तअन्तर्गत भइरहेको छ । यसले बहुपक्षीय व्यापार प्रणाली अझै पनि महत्वपूर्ण रहेको देखाउँछ ।
२०२६ को पहिलो त्रैमासिकमा पनि विश्व वस्तु व्यापारको मात्रा अघिल्लो त्रैमासिकको तुलनामा १.९ प्रतिशतले बढेको डब्लूटीओको तथ्यांकलाई लेखले उल्लेख गरेको छ ।
त्यसैले विश्व अर्थतन्त्रलाई केवल दुई प्रतिस्पर्धी समूहमा विभाजित भएको रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । अहिले बहुपक्षीय व्यापार, क्षेत्रीय व्यापार सम्झौता र रणनीतिक साझेदारी एकैसाथ अघि बढिरहेको देखिन्छ ।
व्यापार र विदेश नीति झन् नजिकिँदै
विश्व व्यापारमा भइरहेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तनमध्ये एउटा व्यापार नीति र विदेश नीति एकअर्कासँग थप जोडिनु हो । ऊर्जा सुरक्षाले कूटनीतिक सम्बन्धलाई प्रभावित गर्न सक्छ । महत्वपूर्ण खनिजले औद्योगिक नीतिमा असर पार्छ । प्रविधि राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिन्छ । समुद्री तथा स्थल व्यापारिक मार्गले वस्तुको मूल्यलाई प्रभावित गर्छन् भने बैंकिङ सम्बन्धले अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार सम्पन्न गर्न सक्ने क्षमतामै प्रभाव पार्न सक्छ ।
यस कारण अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार गर्ने व्यवसायका लागि बजारको जानकारीसँगै भूराजनीतिक घटनाक्रम बुझ्नु पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ । विश्व व्यापारको भविष्य अब विश्वव्यापीकरण वा संरक्षणवादमध्ये एउटालाई मात्र रोज्ने विषय नहुन सक्छ । बरु विभिन्न देशले आर्थिक खुलापनसँगै रणनीतिक सुरक्षा पनि कायम राख्न खोजिरहेको अवस्थामा आपसी आर्थिक निर्भरतालाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विषय मुख्य बन्न सक्छ ।
विकासशील मुलुकका लागि चुनौती भनेको नयाँ व्यापारिक सञ्जालमा सहभागी हुँदै दीर्घकालीन आर्थिक हितको संरक्षण गर्नु र विभिन्न साझेदारसँग सम्बन्ध विविधीकरण गर्नु हुनेछ ।
विश्व व्यापार प्रणाली परिवर्तनको चरणमा छ । यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सक्रिय व्यवसायका लागि व्यापारिक अवसरसँगै त्यसलाई प्रभावित गर्ने भूराजनीतिक शक्तिको बुझाइ पनि उत्तिकै आवश्यक हुँदै गएको छ ।

Show quoted text