एआईको युगमा गोपनीयता : अब विश्व कता जाँदैछ?

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईको तीव्र विकासले विश्वलाई नयाँ प्रविधिको युगमा प्रवेश गराएको छ । तर एआई जति शक्तिशाली बन्दैछ, त्यति नै गम्भीर बन्दै गएको प्रश्न हो, मानिसको निजी जीवन अब कति निजी रहन्छ ?

आज क्यामेरा केवल दृश्य रेकर्ड गर्ने उपकरणमा सीमित छैनन् । स्वचालित नम्बर प्लेट पहिचान, अनुहार पहिचान, स्थान पहिचान र ठूलो तथ्यांक विश्लेषण गर्ने एआई प्रणालीले मानिस कहाँ गयो, कसलाई भेट्यो, कुन सवारीसाधन प्रयोग गर्‍यो र उसको गतिविधिको ढाँचा कस्तो छ भन्ने जानकारी जोड्न सक्छन् । अलग–अलग ठाउँमा संकलित तथ्यांकलाई एउटै प्रणालीमा जोड्दा एउटा व्यक्तिको विस्तृत डिजिटल प्रोफाइल निर्माण हुन सक्छ ।

यही प्रविधिको अर्को संवेदनशील पक्ष हो, एआईले तथ्यांकलाई भण्डारण मात्रै गर्दैन, त्यसको विश्लेषण पनि गर्छ । मानिसले सामान्य दृश्य मात्र देखिरहेको बेला एआईले त्यसबाट सम्बन्ध, व्यवहार र सम्भावित जोखिमको अनुमान निकाल्न सक्छ । यसले सुरक्षा र अपराध अनुसन्धानमा उपयोगी भूमिका खेल्न सक्छ । तर गलत तथ्यांक वा गलत एल्गोरिदमका आधारमा कुनै व्यक्तिलाई शंकास्पद ठहर गरियो भने त्यसको परिणाम गम्भीर हुन सक्छ ।

युद्धमा एआईको प्रयोगले यो प्रश्न अझ गम्भीर बनाएको छ । ठूलो मात्रामा निगरानी तथ्यांक विश्लेषण गरेर सम्भावित लक्षित व्यक्तिको पहिचान गर्ने प्रणालीबारे सार्वजनिक बहस भइरहेको छ । निर्णय प्रक्रियामा एआईको भूमिका बढ्दै जाँदा अन्तिम निर्णय मानिसले गर्ने कि मेसिनले भन्ने प्रश्न विश्वसामु उभिएको छ ।

अबको विश्वमा मुख्य संघर्ष प्रविधि विकास र गोपनीयताको अधिकारबीच हुन सक्छ । नागरिकको तथ्यांक कसले संकलन गर्ने, कहाँ राख्ने, कसले हेर्न पाउने र गलत प्रयोग भए कसले जिम्मेवारी लिने भन्ने विषय विश्वव्यापी कानुनी बहसको केन्द्रमा पुग्नेछ ।

यदि प्रभावकारी कानुनी नियन्त्रण र नागरिक अधिकारको सुरक्षा स्थापित हुन सकेन भने आजको सुविधा दिने प्रविधि भोलि व्यापक निगरानीको संरचनामा परिणत हुन सक्छ । त्यसैले अब विश्वको बाटो ‘स्मार्ट’ समाजतर्फ मात्रै होइन, स्मार्ट तर जिम्मेवार र गोपनीयता सुरक्षित समाजतर्फ जानुपर्ने चुनौतीमा केन्द्रित हुँदैछ ।

भविष्यको प्रश्न एआई कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने मात्र होइन । प्रश्न यो हो, एआई शक्तिशाली हुँदै जाँदा मानिसको स्वतन्त्रता र निजी जीवन कति सुरक्षित रहन्छ ?