राष्ट्रियताको सवालमा मगरात स्वशासनको प्रश्न

भवानी बराल

नेपालको विविधता ः

नश्लको हिसाबले नेपाल मंगोल, आर्य, अष्ट्रो र द्रबीड परिवारका असंख्य जाति समुदाय बसोबास गर्ने देश हो । यसरी नै भाषा परिवारको हिसाबले भोट–बर्मेली (तिब्बतो–बर्मन), भारोपेली, अष्ट्रो र द्रबीड परिवारका असंख्य भाषिक समुदायहरु छन । तर ती सबै जातीय तथा भाषिक समुदायहरु अल्पसंख्यामा छन् । कुनै एक जातीय तथा भाषिक समुदाय बहुसंख्यामा छैनन् । सभ्यताको हिसाबमा पनि नेपाली समाज विविधतापूर्ण छ ।

ऐतिहासिक तथ्य, सामाजिक बनोट, सभ्यता मूल्यमान्यताका आधारमा दूइ जातिहरु (जातवाला जाति र जनजाति) छन् । बसोबास, थातथलो, भूमीसंगको ऐतिहासिक सम्बन्ध र निरन्तरताको हिसाबले आदिवासी र गैरआदिवासी छन । समाज विकासक्रमको चरणबाट गण, कविला, जाति र राष्ट्रहरु छन् । शोषण, उत्पीडनको हिसाबले शोषित उत्पीडित जाति र शोषक उत्पीडक जाति र सामाजिक सांस्कृतिक रुपमा दलित उपेक्षित जाति समुदाय छन् । तर एउटै जाति भित्रपनि शोषक र शोषित छन् । वर्गीय आधारमा फरक जातिका शोषक–शोषकबीच शोषित–शोषितबीच पारस्परिक मेल र शोषक र शोषितबीच विरोध पनि छ । धार्मिक सांस्कृतिक हिसाबमा पनि नेपाली समाज विविधापूर्ण छ । समग्रमा नेपालको यो भूखण्डको जनस्यांङ्खिक तस्विर हो ।

राष्ट्र र राष्ट्रियता ः

राष्ट्र अंग्रेजी नेशन शब्दको पर्यायबाची शब्द हो । यो शब्द लेटिन भाषाको नेसियो शब्दबाट आएको हो । नेसियोको अर्थ जन्म वा जाति हुन्छ । जन्म तथा जातिको बन्धनबाट बाँधिएको समुदाय नै राष्ट्र हो । दर्शनशास्त्री बर्गेल्सले एकै नश्ल सम्बन्धि एकताबद्ध जनता जुन भौगोलिक एकताको कुनै भूभागमा बसोबास गर्दछन । अंग्रेजी शब्द कोसले ‘साझा इतिहास, भाषा र विशेष क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरुको ठूलो समुदाय’ ९ीबचनभ अयmmगलष्तथ या ब उभयउभि ब अयmmयल जष्कतयचथ, बिलनगबनभ बलम जबखष्लन ष्ल ब उबचतष्अगबिच तभचचष्तयचथ।० यस्तो भाषामा परिभाषित गरेको छ ।

स्टालिनले राष्ट्रको परिभाषामा भनेका छन्, ‘राष्ट्र भनेको ऐतिहासिकरुपले विकसित स्थिर मानव समुदाय हो, जुन साझा संस्कृतिमा प्रतिबिम्बित हुने साझा भाषा, साझा भूभाग, साझा आर्थिक जीवन र साझा मनोवैज्ञानिक संरचनाको आधारमा निर्मित हुन्छ ।’

विपी कोइरालाले भनेका थिए, ‘राष्ट्र भनेको कुनै भूभागको ढुङ्गो, माटो, खोलानाला र साँध सीमामात्र होइन, त्यहाँ बस्ने जनताको सभ्यता, संस्कृति र मनोभाव हो ।’ यसरी राष्ट्रका बारेमा विद्वानहरुले अनेक परिभाषा गरेका छन । दोस्रो जनान्दोलनको सफलतापछि बनेको अन्तरिम संविधान २०६३ कोे भाग १ धारा ३ मा राष्ट्रको परिभाषा ः ‘बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांंस्कृतिक विशेषतायुक्त, समान आकांक्षा र नेपालको राष्ट्रियता, स्वतन्त्रता, अखण्डता, राष्ट्रिय हित तथा समृद्धिप्रति आस्थावान रही एकताको सूत्रमा आवद्ध सबै नेपाली जनता समष्टि रुपमा राष्ट्र हो ।’ यसरी नै नेपालको संविधान २०७२ भाग १ धारा ३ मा राष्ट्रको परिभाषा यो भाषामा गरिएको छ ः ‘राष्ट्र ः बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषतायुक्त, भौगोलिक विविधतामा रहेका समान आकांक्षा र नेपालको राष्ट्रिय स्वतन्त्रता, भौगोलिक अखण्डता, राष्ट्रिय हित तथा समृद्धिप्रति आस्थावान रही एकताको सूत्रमा आबद्ध सबै नेपाली जनता समष्टिमा राष्ट्र हो ।’

तर सबै परिभाषाहरुले राष्ट्रको रुपमा जनसमुदायलाइ सम्बन्धित गराएका छन् । यस अर्थमा राष्ट्र र राज्यमा अन्तर छ । राज्य भनेको सुसंगठित सार्वभौम एकाइ हो । राष्ट्र भनेको जनताको जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, रीतिरिवाज, चालचलन आदिबाट सिर्जित भावानात्मक एकीकरण र व्यवहारको समानता हो । राष्ट्रियता भनेको राष्ट्रप्रतिको आस्था वा राष्ट्रहितको भावना हो । राष्ट्रलाइ प्रेम गर्नु नै राष्ट्रियता हो । यसैलाइ हामी राष्ट्रको साँचो अर्थमा पहिचान भनेर बुझ्न सक्छौं । राष्ट्रियता भनेको कुनै विशेष राष्ट्रको सदस्य हो । यसैले अंग्रेजी शब्द कोसहरुका परिभाषामा कुनै विशेष राष्ट्रको सदस्यता । ९ःझदभचकजष्उ या ब उबचतष्अगबिच लबतष्यल।० भनेर उल्लेख गरियो । यस अर्थमा मगर एउटा महत्वपूर्ण राष्ट्र हो । यसैले मगरात स्वशासनको माध्यमबाट राष्ट्रियताको सवाल हल गर्नु पर्छ ।

मगर र मगरात स्वशासन ः

मंगोल नश्ल र भोट बर्मेली भाषा परिवारको मगर जाति नेपालको एक प्रमुख आदिवासी जनजाति हो । विसं २०७८ को जनगणना अनुसार आदिवासी जनजाति मध्ये सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको समुदाय हो । पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार मगर जातिको कुल जनसंख्या २० लाख १३ हजार ४९८ अभिलेख गरिएको छ । यो कुल जनसंख्याको ६. ९ प्रतिशत हो । भाषिक भिन्नतालाइ आधार मान्दा मगर तीन उपजातीय समूहमा छन । अहिलेसम्म भएका अध्ययन अनुसन्धान अनुसार काली गण्डकीवारिका १२ मगराती समूह, काली गण्डकीपारिका १८ मगराती र डोल्पासहितका हिमाली जिल्लाका काइके समूहको समग्र पहिचान नै मगर जाति समुदाय हो । राप्ती र गण्डकी प्रस्रवण क्षेत्रको पहाडि भूभागमा आदि थातथलो भएका मगरहरु देशका अन्यत्र भूभागमा पनि छरिएर रहेका छन । यसमध्ये १२ मगरातको आदि थातथलो पाल्पा, तनहुँ, गुल्मी, अर्घाखाँची, म्याग्दी, प्युठान, बागलुङ र पर्वत हो । यसरी नै १८ मगरातको रोल्पा, रुकुम र काइकेको डोल्पासहीतका हिमाली जिल्ला । वर्तमानको जनसंख्या वितरण अनुसार लुम्बिनीमा ३७ प्रतिशत, गण्डकीमा २३ प्रतिशत, बागमतीमा १० प्रतिशत, कोसीमा ९ प्रतिशत तथा कर्णाली र सुदूर पश्चिममा ३र३ प्रतिशत रहेको छ । यो भौगोलिक निरन्तरताले मगरात स्वसासन निर्माण गर्ने सहज छाँयाछवी प्रस्तुत गर्दछ ।

स्वशासनको प्रश्न ः

नेपालको यो भौगोलिक स्वरूप निर्माण भए यता नेपाली समाजमा भएको उत्पीडन कुनकुन रुपमा प्रकट भए तिनै आधारलाई स्वशासनसहीतको संघीय राज्य निर्माणले सम्बोधन गर्नु पर्छ । सबैले ठहर गरेको कुरो हो विगतमा नेपालमा वर्गीय, जातीय, भाषिक, सांस्कृतिक, क्षेत्रीय, लिंगीय उत्पीडन भयो । अहिलेसम्म त्यसैको निरन्तरता छ । यसर्थ स्वशासित राज्य वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय, लिंगीय समस्याको समाधान गर्न निर्माण गर्ने हो । अर्काे नेपाल वहुजातीय, वहुभाषिक, वहुधार्मिक, वहुसाँस्कृतिक मुलुक हो । यी समस्या समाधान गर्न पनि स्वशासनको आवश्यकता परेको हो । यसमानेमा जातीय र भाषिक विशिष्ठता सम्बोधन नगरि नहुने विषय हो । तर जातीय र भाषिक विशिष्ठतालाई सम्बोधन गर्ने स्वशासनको सिद्धान्त तथा स्वायत्तताको योजना तथा कार्यक्रम आकर्षित हुन्छ । राजनैतिक विज्ञानमा भएको स्वायत्तताको योजना तथा कार्यक्रम रहित संघीयताको सिद्धान्त हुन सक्तैन ।

स्वशासनको आधार नेपाली सामाजिक समुदायको राष्ट्रियतासंग अन्तरसम्बन्धित छ । हरेक नेपाली समुदायको राष्ट्रियता कहाँ छ भनेर खुट्याउन सक्दा मात्र स्वशासित संरचनाको आधार भेट्न सकिन्छ । यो आधारबाट राष्ट्रियता पहिचान गर्न सकिन्छ । साझा भाषा, साझा भूगोल, साझा मनोविज्ञान र साझा अर्थ जीवनको आधारमा नेपालमा मगर जाति समुदाय राष्ट्रको योग्यता क्षमता र निरन्तरता छ । अर्को भाषिक आधारमा भाषा साझा छ, जातिहरु फरक छन् तर भूगोल मिलेको छ भने भौगोलिक आधारमा त्यस्ता समुदायको पहिचान बनाउन सकिन्छ । यसर्थ मगरात स्वशासनको प्रश्न जटिल छैन । थातथलोमा ऐतिहासिक निरन्तरता छँदैछ केहि भाषिक भिन्नता बाहेक ।

यसर्थ मगरातमा जातीय पहिचान, ऐतिहासिक तथा भौगोलिक निरन्तरताका आधार एवम् जातीय ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको आधारमा स्वशासनसहीत संघीयतामा लान सकिन्छ । तर, इतिहासको विभिन्न कालखण्ड गुज्रेर जादा आर्थिक, सामाजिक–सांस्कृतिक सन्तुलन भङ्ग भइसकेको छ । त्यसकारण सम्बन्धित जातीय समुदाय र गैर जातीय समुदाय दुवैको मुक्तिको हल गर्ने संरचना निर्माण गर्नु जरुरी हुन्छ । रैथाने जाति र गैर रैथानेबीचको अन्तरविरोधको हल गर्नें वा समायोजन गरेर राष्ट्रिय राज्यको परिकल्पना गर्नुपर्छ । तर सम्बन्धित जातिको जातीय स्वायत्तता अनिवार्य सर्तका रुपमा अगाडि आउँछ । संगसंगै गैर जातिको मुक्तिको प्रश्न पनि हल हुनु पर्छ ।

सिमाङ्कनः

पहिलो पटक विभिन्न आन्दोलनले माग गरेका र ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा प्रदेशको सिमाङ्कन गर्नु जरुरी छ । राजनीतिक अभ्यासका क्रममा फेरि पनि सम्मिलन गर्न सकिन्छ तर पहिलो पटक ऐतिहासिक पृष्ठभूमीका आधारमा सिमाङ्कन गर्नु पर्छ । राप्ती र गण्डकी प्रस्रवण क्षेत्रको पहाडि भूभागमा आदि थातथलोलाइ प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ । अर्थात १२ मगरात, १८ मगरात र तीन हिमाली जिल्ला स्वशासनका उपयुक्त सिमाङ्कनको प्राथमिक आधार हुन । यस सन्दर्भमा डोल्पा जिल्लाको भेरी नदीले सीमाबद्ध गरेको पूर्व रुकुम, सल्यान, रोल्पा, प्युठान, गुल्मी, पाल्पा, बागलुङ, अर्घाखाँची, म्याग्दी र भेरीपूर्व डोल्पाको भूभाग प्रारम्भिक प्रस्ताब हुनसक्छ । यसो नगर्दाे त्यसले ठाडो, तेर्सो सबै झगडालाई निम्त्याउछ र संघीय संरचना बन्नै नसक्ने झगडाको बिउ हुनेछ ।

रहलपहल ः

संविधानत परिभाषित राष्ट्रको परिभाषा अनुसार राज्य निर्माण गर्दा मात्र आन्तरिक औपनिवेशीककरणको अन्त्य हुन्छ । राष्ट्रमा पिछाडि पारिएका वा परेकाहरुले पहिचानमार्फत राष्ट्रको सार सभ्यता, संस्कृति र मनोभावको माग गरेका हुन । यति नै बन्दोबस्त गर्दा राष्ट्र बन्ने र राष्ट्रियता सुदृढ हुने कुरामा हलो अड्काउनु मुनासिब लाग्दैन । आन्तरिक औपनिवेशीकरणको अन्त्य विना समग्र राष्ट्रियताको विकास र समृद्धिको कल्पनासम्म गर्न सकिन्न । राष्ट्रियताको सवालमा मगरात स्वशासनको प्रश्न यहिँनेर आएर हल हुन्छ । नेपाली जनताबीचको आधारभूत अन्तरविरोधको अन्त्य नै राष्ट्र निर्माणको जग हो । यो जग नेपाली राष्ट्रियता सुदृढीकरणको कोशे ढु«ङ्गा सावित हुनेछ ।

नेपाल मगर संघ केन्द्रिय समितिले रोल्पा जेलबाङमा गत वर्ष माघ ५ र ६ गते आयोजना गरेको राष्ट्रियताको सवालमा मगरात स्वशासनको प्रश्न विषयक गोष्ठीमा प्रस्तुत बरालको अवधारणा पत्रमा आधारित